Το Σύμπλεγμα του Πίτερ Παν αναφέρεται σε άτομα που δεν θέλουν ή νιώθουν ότι δεν μπορούν να μεγαλώσουν. Για άτομα που ουσιαστικά νοιώθουν παιδιά φυλακισμένα στο σώμα ενός ενήλικα.

Τα άτομα αυτά δεν ξέρουν τι πρέπει να κάνουν για να σταματήσουν να σκέφτονται και να συμπεριφέρονται σαν παιδιά ή δεν θέλουν να έρθουν αντιμέτωπα με τι θλιβερή πραγματικότητα ότι μεγαλώνουν και επιβάλλεται να αλλάξουν.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το σύνδρομο, που περιεγράφηκε για πρώτη φορά το 1983 από τον ψυχολόγο Dan Kiley δεν είναι επίσημα αναγνωρισμένο ως ψυχοπαθολογική κατάσταση, δεδομένου ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δεν το κατατάσσει , ακόμα τουλάχιστον, επίσημα στις ψυχολογικές διαταραχές.

Ωστόσο, ολοένα και μεγαλύτερος αριθμός ενηλίκων σε δυτικού τύπου κοινωνίες ανταποκρίνεται σε αυτό το πρότυπο ανώριμης συμπεριφοράς. Τα άτομα αυτά δεν θέλουν-δεν μπορούν να αναλάβουν τις υποχρεώσεις που αντιστοιχούν τυπικά στην ηλικία τους. Μπορεί ακόμη και να ζουν σαν έφηβοι, σε θέμα υποχρεώσεων-δικαιωμάτων- διασκέδασης,  και ας έχουν περάσει τα 30....

Tα «κόμπλεξ» είναι ένας από τους πιο διαδεδομένους και εκλαϊκευμένους ψυχολογικούς όρους, που συνηθίζουμε όλοι να χρησιμοποιούμε για να χαρακτηρίσουμε οποιαδήποτε συμπεριφορά μάς φαίνεται απλά κάπως προβληματική ή ελλειμματική. H λέξη περιέχει και έναν αρνητικό, υποτιμητικό τόνο: λέμε συχνά «είναι κομπλεξικό άτομο» για κάποιον που μας εκνευρίζει ή δεν μας ταιριάζει η συμπεριφορά του, χωρίς να δείχνουμε την επιείκεια που θα εκφράζαμε σε κάποιον που θα θεωρούσαμε ότι έχει ψυχολογικό πρόβλημα.

Στην πραγματικότητα όμως το κόμπλεξ κατωτερότητας είναι ψυχολογικό πρόβλημα, είναι ψυχολογική ασθένεια.

Tα κόμπλεξ εμποδίζουν τους ανθρώπους να εμπιστευτούν τον εαυτό τους και τις ικανότητές τους. H λέξη «κόμπλεξ» σημαίνει σύμπλεγμα και προέρχεται από τους πρώτους ψυχολόγους: τον Freud, ο οποίος μίλησε για συγκρούσεις μεταξύ τάσεων και ορμών του εαυτού και κανόνων και αρχών του περιβάλλοντος, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν σε τραύματα και συμπλέγματα αρνητικών βιωμάτων, και κυρίως τον Adler, ο οποίος τόνισε ιδιαίτερα τη σημασία του αισθήματος κατωτερότητας για την ανάπτυξη της προσωπικότητας. Σύμφωνα με τον Adler, κάθε άνθρωπος γεννιέται με κάποιες αδυναμίες, δυσχέρειες - είτε σωματικές είτε κοινωνικές. Για να μπορέσει να τις ξεπεράσει, χρειάζεται να αναπτύξει, μέσω της προσοχής, της φροντίδας και της αγάπης των δικών του, αίσθημα αυτοεκτίμησης, εμπιστοσύνη στον εαυτό του, καθώς επίσης και αίσθημα κοινωνικότητας, ικανότητα συνύπαρξης με το περιβάλλον του. Στην αντίθετη περίπτωση, εγκλωβίζεται στο αίσθημα μειονεκτικότητας και ανεπάρκειας και αποκτά μία εγωιστική, επιθετική στάση, η οποία -καθόλου σπάνια- στρέφεται ενάντια στις ανάγκες και τις επιθυμίες του ίδιου του εαυτού...

Οι υγιείς σχέσεις βασίζονται στην εμπιστοσύνη και στον αμοιβαίο σεβασμό, που οδηγούν στην ασφάλεια και την πρόοδο. Κάθε άτομο μέσα σε μια σχέση πρέπει να νιώθει ότι αγαπιέται , ότι είναι αποδεκτό, και ότι είναι ασφαλές να εκθέσει τα τρωτά του σημεία και τις αδυναμίες του. Αυτή είναι η βάση για μια καλή και δυνατή σχέση με διάρκεια στον χρόνο. Φυσικά όλοι μας κατά καιρούς δεν καταφέρνουμε να ανταπεξέλθουμε τέλεια σε αυτό. Κατά περίπτωση ίσως χρησιμοποιούμε passive aggressive τακτικές για να εκφράσουμε τον πόνο μας ή για να εκφράσουμε την αντίθεση μας σε μια διαφωνία. Μπορεί επίσης να έχουμε πει ψέματα ή λόγια που πόνεσαν τον άλλον, ουσιαστικά για να αντιμετωπίσουμε τον δικό μας πόνο ή θυμό. Αυτή η συμπεριφορά δεν δημιουργεί τις προϋποθέσεις για οικειότητα και εμπιστοσύνη.  

Υπάρχουν όμως και τα άτομα που φέρονται συστηματικά κατά αυτόν τον τρόπο, είναι δηλαδή συναισθηματικά χειριστικά. Αυτοί οι άνθρωποι θέλουν να έχουν τον έλεγχο πολύ απλά γιατί είναι ανασφαλείς ή αισθάνονται έντονα μειονεκτικά (κόμπλεξ κατωτερότητας). Αντισταθμίζουν την ανασφάλεια τους αυτή, εμφανιζόμενα με υπερβολική ανεξαρτησία. Τα κίνητρά τους σχεδόν πάντα εξυπηρετούν τους ίδιους και έχουν λίγο σεβασμό για τον τρόπο με τον οποίο η συμπεριφορά τους επηρεάζει τους υπόλοιπους γύρω τους...

Πολλές φορές τα άτομα που πάσχουν από άνοια εκδηλώνουν κάποιες συμπεριφορές ασυνήθιστες , παράξενες και πολλές φορές ανάρμοστες. Οι συγγενείς των ατόμων με άνοια φυσιολογικό είναι στην αρχή να ξαφνιάζονται καθώς ο άνθρωπος τους δεν συμπεριφερόταν πότε με αυτό τον τρόπο. Πολλοί συγγενείς δηλώνουν «Είναι σαν να μην τον ξέρω… σαν να έχω έναν άλλο άνθρωπο απέναντι μου!».

·         Αλλαγές στις συνήθειες ύπνου , φαγητού ή κατανάλωσης αλκοόλ. Ο ύπνος αποτελεί θεμέλιο λίθο τόσο της οργανικής όσο και την ψυχικής μας υγείας. Επίσης αλλαγές στις διατροφικές μας συνήθειες ή ακόμα και στα είδη φαγητών που προτιμάμε, καθώς και αύξηση (ή και μείωση ή και τελείως ξαφνική αποφυγή) της κατανάλωσης αλκοόλ , είναι σίγουρα σημάδια ότι κάτι δεν πάει καθόλου καλά με την διαχείριση των συναισθημάτων μας

·         Συχνή χρήση δικαιολογιών και μόνιμη χαρά. Υιοθετώντας μια μάσκα ευτυχίας παραμελούμε ουσιαστικά πράγματα της ζωής μας ή ακόμα και υποχρεώσεις μας , και εστιάζουμε κυρίως στο να είμαστε σε μια κατά το δυνατόν «μόνιμη» διασκέδαση για να αποφύγουμε ουσιαστικά την αντιμετώπιση των πραγμάτων και κατά συνέπεια και της ζωής μας. Εάν έχουμε φτάσει στο σημείο να κινούμαστε ανάμεσα στο διασκέδαση- ύπνος-διασκέδαση, αυτό είναι ένα σοβαρό καμπανάκι για εμάς.

Είναι σαφές ότι το άγχος είναι εντελώς προσωποποιημένο στον κάθε άνθρωπο, και εξαρτάται απο το πώς αντιλαμβάνεται τα γεγονότα γύρω του. Αυτός είναι κι ο παράγοντας που μεγαλώνει αντίστοιχα ή ελαχιστοποιεί το όποιο άγχος του. Αυτά που πρέπει να γνωρίζει σίγουρα όμως ο κάθε άνθρωπος που παλεύει με το άγχος είναι τα εξής:

·         Το άγχος δεν είναι κάτι άσχετο και ανεξάρτητο με την υπόλοιπη σωματική μας υγεία όπως οι περισσότεροι ασθενείς που επισκέπτονται ψυχολόγο πιστεύουν. Η καλή οργανική υγεία είναι πρωταρχικός βοηθητικός παράγοντας στην διαχείριση του άγχους μας, κι αυτή περιλαμβάνει πέρα από την έλλειψη κάποιας οργανικής ασθένειας, την σωστή συχνή άσκηση, την καλή ποιότητα ύπνου, την κανονική διατροφή κλπ

·         Το να κατανοήσεις ποιο τύπο άγχους έχεις, είναι ευεργετικό εξαρχής στην ψυχολογία σου. Όταν αποκλειστούν οι οργανικές αιτίες για τα όποια οργανικά συμπτώματα (ταχυπαλμίες, ζάλη, σφίξιμο στήθος, εφίδρωση άκρων κλπ), τότε είναι η ώρα να αναζητήσεις τα ψυχολογικά αίτια. Και αυτό θα στο πει η διάγνωση του ψυχολόγου σου.

Η κατάθλιψη είναι από τις πιο «καμουφλαρισμένες» ίσως ψυχικές ασθένειες, τουλάχιστον μέχρι τα πολύ προχωρημένα στάδιά της. Κι αυτό συμβαίνει για δύο κυρίως λόγους: α) η εποχή που ζούμε επιβάλλει ψυχαναγκαστικά πολλές φορές την ευτυχία ως ταυτόσημη με την υγεία β) δεν αναγνωρίζει ο ασθενής τα πρώιμα σημάδια της κατάθλιψης που έχει, και αργεί να επισκεφθεί Ψυχολόγο. Τι συμβαίνει λοιπόν όταν σε ένα άτομο εκδηλώνεται αυτή η κρυφή κατάθλιψη;

Το άτομο εσκεμμένα κι επίμονα αρχίζει να θέλει να εμφανίζεται ακόμα πιο χαρούμενο, ενεργητικό κι αισιόδοξο απ ότι ίσως είναι, αντιστεκόμενο σε αυτό που αισθάνεται βαθιά μέσα του. Αυτό φυσικά τον εξαντλεί και αισθάνεται ακόμα πιο έντονο το ψυχολογικό του πέσιμο.Η εικόνα της θλιβερής προσωπικότητας του ατόμου που πάσχει από κατάθλιψη είναι παντελώς ψευδής. Άνθρωποι με κατάθλιψη μπορεί να είναι κάποιοι από τους πιο χαρούμενους ανθρώπους στην παρέα σας. (Άλλωστε μην ξεχνάμε τις περιπτώσεις διάσημων κωμικών που έπασχαν από κατάθλιψη)...

Σημείο ορισμού της παθολογίας στην ψυχολογία αποτελεί η «τρέλα». Συνεπώς αποτελεί ορισμό κυρίως του Δυτικού Πολιτισμού και κυρίως από τον Μεσαίωνα και μετά. Πρότερα, πχ στην αρχαιότητα, η ύπαρξη παθολογίας και ψυχικής νόσου ερμηνευόταν ως επαφή με το θεϊκό.

Η έννοια της «τρέλας» εισήχθη στον κόσμο από τον Μεσαίωνα και μετά, και μάλιστα με  περίεργες αιτιάσεις. Για παράδειγμα η μελαγχολία των Άγγλων της εποχής ερμηνευόταν ως επιρροή του θαλασσινού κλίματος: « τα σταγονίδια νερού της θάλασσας διαποτίζουν τους δίαυλους και τις ίνες του σώματος και  αυτό χάνει την στερεότητά του και καταλήγει στην τρέλα». Έως τότε υπήρχε ο ένας και μοναδικός φόβος, ο φόβος του θανάτου, κίνδυνος δηλαδή προερχόμενος από έξω. Με την «τρέλα»  η απειλή είναι πλέον εκ των έσω και πάντα παρούσα.

Τότε χρονικά, οι λεπροί σταμάτησαν να είναι το μέγα πρόβλημα στις παρυφές της ζωής, και δώσανε την θέση τους στους  «τρελούς», κι άρχισε ο εγκλεισμός τους. Η απαίτηση για ιδρύματα ήταν καθολική και παντού. Φτάνει να αναλογιστούμε ότι γύρω στα 1650 το Παρίσι είδε το 1% του πληθυσμού του να οδηγείται σε εγκλεισμό μέσα σε λίγους μήνες – στην Αγγλία αποφασίσθηκε ίδρυση ενός ιδρύματος ανά νομό και περιοχή.

Τα ιδρύματα αυτά κύριο σκοπό είχαν την προστασία των έξω κι όχι των εγκλείστων. Άρα μιλάμε για αποκοπή και απομόνωση «προστατευτικού» χαρακτήρα του «υγιούς» κοινωνικού συνόλου. Οι φρενοβλαβείς δεν αντιμετωπίζονταν ως άρρωστοι. Ήταν η ζωώδης και άγνωστη φύση της τρέλας που έδειχνε τον εγκλεισμό τους, ως  προστασία και του ίδιου του φρενοβλαβή από την επικινδυνότητα της ασθένειας...

Αν εστιάσουμε στις αιτίες του άγχους θα παρατηρήσουμε ότι κοινός παρονομαστής όλων των ανησυχιών μας και όλων των στρεσογόνων καταστάσεων που βιώνουμε, είναι η αβεβαιότητα και η ανάγκη μας για έλεγχο.

Από τη φύση μας οι άνθρωποι θέλουμε να ελέγχουμε τις καταστάσεις γύρω μας, τα δεδομένα μας, αναζητούμε την σταθερότητα, το οικείο, την γνώση για αυτό που θα έρθει. Αισθανόμαστε προετοιμασμένοι, ασφαλείς, δυνατοί και αισιόδοξοι για τον εαυτό μας ότι θα μπορέσουμε να ανταπεξέλθουμε σε οποιαδήποτε κατάσταση εφόσον γνωρίζουμε τα δεδομένα και το τι μπορεί να ακολουθήσει. Αισθανόμαστε ήρεμοι!

Η έλλειψη της γνώσης και του ελέγχου μας οδηγεί στην αβεβαιότητα, στην ανασφάλεια και μας κάνει να αισθανόμαστε ευάλωτοι, αδύναμοι να διαχειριστούμε το άγνωστο ή οτιδήποτε δεν εξαρτάται από εμάς και δεν περνάει από το χέρι μας. Επομένως, βιώνουμε άγχος το οποίο πολλές φορές εξελίσσετε σε κρίσεις πανικού ή ακόμα και κατάθλιψη...

Τόλμη δεν είναι η κατάσταση στην οποία απουσιάζει ο φόβος , αλλά η κατάσταση στην οποία έχει ξεπεραστεί.

Πιθανόν να έχετε παρατηρήσει στον εαυτό σας στιγμές ξαφνικού πανικού σε κατάσταση που δεν ήταν και τόσο σοβαρή ή δεν χρειαζόταν την άμεση επέμβασή σας. Αυτό ακριβώς μας δηλώνει ότι ο φόβος σαν συναίσθημα έχει την ρίζα του στις βαθιές προσκολλήσεις μας, δηλαδή σε  αυτά τα στερεότυπα που μας έχουν διαμορφωθεί από την παιδική μας ακόμα ηλικία. Ο Φόβος είναι το συναίσθημα που θα μας ταράξει στον πυρήνα του εαυτού μας , γιατί θα «ακουμπήσει» ακριβώς την συνείδηση θνητότητας για εμάς ή κάτι που μας ενδιαφέρει.

Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν μάθει να φοβούνται, κι αυτό τους γίνεται πλέον μια ασφαλής  συνήθεια. Έτσι σε οποιοδήποτε ερέθισμα , ενεργοποιούν τον φόβο τους ως την πρώτη οικεία τους αντίδραση. Από την άλλη υπάρχουν άνθρωποι που εκφράζουν φόβο ως αντικατάσταση στις ασυνείδητες επιθυμίες τους από φόβο στο να τις εκφράσουν...